ورم شکم؛ علائم، علت و راه‌های درمان

ورم شکم که اغلب با نفخ معده همراه است، به تجمع گاز یا مایعات در حفره شکمی اشاره دارد و می‌تواند باعث احساس ناراحتی، فشار و درد در ناحیه شکم شود. این وضعیت ممکن است ناشی از عوامل مختلفی مانند رژیم غذایی نامناسب، عدم تحمل غذایی، عفونت‌ها یا مشکلات گوارشی باشد.

این مشکل می‌تواند به صورت موقتی یا مزمن بروز کند، و در برخی موارد نیاز به ارزیابی پزشکی دارد تا علت ورم شکم شناسایی و درمان شود. شناخت علائم و عوامل موثر بر ورم شکم می‌تواند به مدیریت بهتر این مشکل کمک کند، که در این مقاله به آن‌ها می‌پردازیم. پس با ما همراه باشید.

ورم شکم چیست؟

ورم شکم به وضعیتی گفته می‌شود که در آن شکم به طور قابل‌توجهی بزرگ و حجیم می‌شود. این وضعیت می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و معمولاً نشانه‌ای از یک مشکل زیرین در دستگاه گوارش یا سایر بخش‌های بدن است. ورم شکم ممکن است با علائم دیگری همچون درد، نفخ، احساس سنگینی و ناراحتی همراه باشد.

دلایل ورم شکم

ورم شکم می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود و انواع مختلفی دارد که هرکدام به شرایط خاصی مرتبط هستند. در ادامه، انواع ورم شکم بر اساس دلیل بروز آن‌ها بررسی شده است:

1. مشکلات گوارشی

مشکلات گوارشی می‌توانند به چندین روش منجر به ورم شکم شوند. این مشکلات معمولاً باعث تجمع گاز، مایعات یا مواد هضمی غیرطبیعی در دستگاه گوارش می‌شوند. دلایل اصلی ورم شکم ناشی از مشکلات گوارشی به شرح زیر است:

الف. نفخ (Bloating)

تجمع گاز در معده و روده‌ها به دلیل بلعیدن هوا، هضم ناکامل غذاها یا مصرف غذاهای خاصی که گاز تولید می‌کنند، مثل لوبیا، کلم و نوشیدنی‌های گازدار اتفاق می‌افتد. نفخ معده معمولاً باعث احساس پری و ورم در شکم می‌شود و معمولاً علت ورم شکم در پریودی است. بنابراین بی‌ربط نیست اگر بگوییم یک علت ورم شکم در زنان، نفخ است.

ب. یبوست

یبوست به کاهش دفع مدفوع و افزایش قوام آن اشاره دارد و می‌تواند با تجمع محتویات روده، تولید گاز، کاهش حرکت روده و فشار به دیواره‌های آن، باعث ورم شکم شود.

ج. انسداد روده

انسداد روده خود به دو دسته تقسیم می‌شود:

• انسداد مکانیکی (Mechanical Obstruction): توقف یا کاهش حرکت محتویات روده به دلیل تومورها یا فتق‌ها، انسداد مکانیکی نامیده می‌شود. این انسداد می‌تواند منجر به تجمع مواد هضمی و گاز و پیرو آن باعث درد و ورم شکم شود.
• انسداد عملکردی (Functional Obstruction): مشکلات عملکردی مانند ایلئوس، جایی که حرکت طبیعی روده‌ها به دلایل مختلف ازجمله التهاب یا عفونت متوقف می‌شود

2. بیماری‌های التهابی روده (IBD)

التهاب روده به کرون و کولیت اولسراتیو (Crohn's Disease and Ulcerative Colitis) مشهور است. این بیماری‌های التهابی باعث التهاب مزمن در قسمت‌های مختلف روده می‌شوند که منجر به ورم، درد و علائم گوارشی دیگر می‌شود.

3. سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS)

سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) یک اختلال شایع گوارشی است که با علائمی نظیر درد شکم، نفخ، اسهال و یبوست مشخص می‌شود. این وضعیت معمولاً به دلیل اختلال در عملکرد روده‌ها و حساسیت بیش‌ازحد آن‌ها به عوامل حساسیت‌زا ایجاد می‌شود. اگرچه علت دقیق این سندرم هنوز به‌طور کامل مشخص نیست، اما عوامل روانی، تغذیه‌ای و ژنتیکی می‌توانند در بروز آن نقش داشته باشند. درمان IBS معمولاً شامل تغییرات در رژیم غذایی، مدیریت استرس و در برخی موارد مصرف داروها است.

4. آسیت (Ascites)

آسیت به تجمع مایعات در حفره شکمی اشاره دارد که معمولاً به علت بیماری‌های کبدی مانند سیروز کبدی، نارسایی قلبی یا سرطان‌های شکمی رخ می‌دهد. این نوع ورم معمولاً باعث افزایش محسوس اندازه شکم می‌شود و مهم‌ترین علت ورم سمت راست شکم است.

5. پانکراتیت (Pancreatitis)

التهاب پانکراس می‌تواند باعث درد شدید و ورم سمت چپ شکم (به اصطلاح عامیانه ورم شکم سمت چپ) شود. این وضعیت ممکن است به دلیل مصرف الکل، عفونت‌ها یا بیماری‌های خودایمنی رخ دهد.

6. سوء هاضمه (Dyspepsia)

مشکلات هضمی می‌توانند منجر به احساس پر بودن، نفخ و ورم شکم شوند. سوءهاضمه معمولاً به دلیل مشکلات معده، مانند ریفلاکس معده به مری (GERD) یا زخم معده ایجاد می‌شود.

7. عفونت‌های گوارشی

عفونت‌های باکتریایی و ویروسی که باعث التهاب معده و روده‌ها می‌شوند، می‌توانند دلیل ورم شکم و بروز اسهال در افراد باشند. در ادامه بیشتر درباره آن‌ها صحبت خواهیم کرد.

8. بیماری‌های کبدی

بیماری‌های کبدی ممکن است به‌دلیل اثرات مختلفی که بر سیستم گوارشی و سرخرگ‌های معده‌ای ایجاد می‌کنند، باعث ورم معده شوند. برخی از این اثرات شامل موارد زیر هستند:

• تغییرات در سیستم خون‌رسانی: بیماری‌های کبدی می‌توانند سیستم خون‌رسانی را تحت تأثیر قرار دهند و باعث افزایش فشار خون و ترکیبات التهابی شوند. این می‌تواند منجر به ورم معده شود.
• تغییرات در سیستم ایمنی: بیماری‌های کبدی می‌توانند سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار دهند و باعث ایجاد بیماری‌های التهابی ازجمله ورم معده شوند.

9. بیماری‌های کلیوی

بیماری‌های کلیوی مزمن می‌توانند باعث افزایش فشار داخلی شوند که این ممکن است باعث ورم معده شود. این اتفاق معمولاً به دلیل افزایش فشار داخلی در سیستم گردش خون (به‌خصوص رگ خونی که به معده می‌رسد) رخ می‌دهد. این افزایش فشار می‌تواند باعث ایجاد ورم در معده شود.

بنابراین، اگر بیماری‌های کلیوی مانند بیماری‌های کلیوی مزمن درمان نشوند، ممکن است باعث افزایش فشار داخلی شوند. یکی دیگر از عوامل بروز ورم شکم، بروز عفونت کلیه است.

10. بیماری‌های عفونی

بیماری‌های عفونی می‌توانند از طریق چندین مکانیزم مختلف منجر به ورم معده شوند. در ادامه به توضیح هر یک از این مکانیسم‌ها می‌پردازیم:

• التهاب مستقیم بافت معده: برخی ویروس‌ها و انگل‌ها می‌توانند باعث التهاب و ورم معده شوند.
• تولید سموم: برخی باکتری‌ها مانند اشریشیا کلی (E. coli) و سالمونلا سمومی تولید می‌کنند که منجر به التهاب و ورم معده و روده‌ها می‌شوند. این سموم باعث اسهال، درد شکمی و ورم این ناحیه می‌شوند.
• واکنش‌های سیستم ایمنی: عفونت‌های ویروسی و باکتریایی می‌توانند باعث فعال شدن سیستم ایمنی و تولید مواد شیمیایی التهابی شوند. این اتفاق منجر به ورم و التهاب در بافت‌های معده و روده‌ها می‌شود.
• عفونت‌های ثانویه: اگر عفونت‌های اولیه درمان نشوند، باعث ایجاد عفونت‌های ثانویه می‌شوند. این با التهاب بیشتر در ناحیه معده همراه است و می‌تواند به ورم سمت چپ شکم منجر شود.

11. حساسیت و آلرژی

هنگامی که بدن با عوامل محرک و آلرژی مواجه می‌شود، می‌تواند واکنش‌های التهابی را تحریک کند. در این واکنش‌ها، بدن می‌تواند مواد التهابی مانند هیستامین، لکوترین و پروستاگلاندین‌ها را تولید کند که باعث التهاب و ورم معده می‌شوند.

علائم ورم شکم

ورم شکم می‌تواند شامل مجموعه‌ای از علائم و نشانه‌ها باشد که بسته به علت زمینه‌ای، ممکن است متفاوت ظاهر شوند. در این بخش به برخی از علائم شایع ورم شکم اشاره می‌کنیم:

• احساس سنگینی و پر بودن در شکم، حتی بعد از مصرف مقدار کمی غذا
• تورم و نفخ شکم به دلیل تجمع گاز در معده و روده‌ها
• درد و ناراحتی در نواحی مختلف شکم که ممکن است ثابت یا متناوب باشد.
• تجمع مایعات در حفره شکمی که ممکن است با تورم پاها و دست‌ها (ادم) همراه باشد.
• تغییرات در الگوی دفع مدفوع، از جمله یبوست یا اسهال
• کاهش میل به غذا خوردن به دلیل احساس پر بودن یا ناراحتی در شکم
• افزایش محسوس اندازه شکم به دلیل تجمع مایعات یا گاز
• احساس تهوع و در برخی موارد استفراغ به دلیل مشکلات هضمی

تشخیص ورم شکم با معاینه پزشکی

تشخیص ورم شکم نیاز به ارزیابی کامل توسط پزشک دارد. این معاینات ممکن است شامل مراحل زیر باشد:

1. معاینه فیزیکی

پزشک ابتدا سؤالاتی درباره علائم، مدت‌زمان آن‌ها و عوامل تشدیدکننده یا کاهش‌دهنده ورم می‌پرسد. سپس معاینه فیزیکی شکم را انجام می‌دهد که شامل لمس و بررسی نواحی ورم کرده، شنیدن صدای روده‌ها با استفاده از استتوسکوپ و ارزیابی علائم است.

2. تست‌های آزمایشگاهی

تست‌های آزمایشگاهی تخصصی می‌توانند به تشخیص مشکلات مرتبط با کبد، کلیه‌ها و سیستم ایمنی کمک کنند. برخی از این آزمایش‌ها شامل موارد زیر است:

• آزمایش عملکرد کبد
• آزمایش عملکرد کلیه
• شمارش کامل خون (CBC)

3. تصویربرداری پزشکی

آزمایش‌های تصویربرداری به پزشکان کمک می‌کنند تا وضعیت اعضای داخلی شکم را بررسی و علل احتمالی ورم را شناسایی کنند. این آزمایش‌ها شامل موارد زیر هستند:

• سونوگرافی (Ultrasound)
• سی‌تی‌اسکن (CT Scan)

در صورت لزوم، پزشک ممکن است برای بررسی دقیق‌تر دستگاه گوارش، آزمایش‌های دیگری مانند آندوسکوپی و کولونوسکوپی را تجویز کند. این آزمایش‌ها می‌توانند به تشخیص دقیق علل ورم کمک کنند.

راه‌های پیشگیری از ورم شکم

پیشگیری از تمامی انواع ورم شکم شاید در عمل ممکن نباشد، اما با چند فعالیت ساده می‌توانید ریسک ابتلا به این بیماری را کاهش دهید. در این بخش چندین راهکار برای پیشگیری از ورم شکم را بررسی می‌کنیم:

1. تغذیه سالم

مصرف میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و پروتئین‌های بدون چربی می‌تواند به حفظ سلامت دستگاه گوارش کمک کند. کاهش مصرف غذاهایی مانند لوبیا، کلم، پیاز و نوشیدنی‌های گازدار، به جلوگیری از نفخ معده و ورم شکم کمک می‌کند. آهسته غذا خوردن و جویدن کامل غذا نیز می‌تواند به هضم بهتر و کاهش نفخ کمک کند.

2. مصرف آب کافی

نوشیدن مقدار کافی آب در طول روز می‌تواند به حرکت بهتر محتویات روده و پیشگیری از یبوست کمک کند. بنابراین، توصیه می‌شود روزانه بدون احتساب فعالیت‌های بدنی، ۸ لیوان آب بنوشید.

3. فعالیت بدنی

فعالیت بدنی منظم می‌تواند به حفظ سلامت دستگاه گوارش و پیشگیری از یبوست کمک کند. تمرین‌های ورزشی مانند پیاده‌روی، دویدن و یوگا نیز می‌توانند مفید باشند.

4. مدیریت استرس

همان‌طور که گفته شد، استرس و فشارهای روانی می‌توانند به مشکلات گوارشی منجر شوند. تکنیک‌های مدیریت استرس مانند مدیتیشن، یوگا و تنفس عمیق می‌توانند به کاهش استرس کمک کنند.

5. مصرف مکمل‌ها

مصرف مکمل‌هایی مانند پروبیوتیک‌ها می‌تواند به حفظ تعادل باکتری‌های مفید در دستگاه گوارش کمک کنند و مانع از ورم شکم شوند.

6. اجتناب از مصرف مواد حساسیت‌زا

شناسایی و اجتناب از مواد غذایی که به آن‌ها حساسیت دارید، بسیار مهم است و می‌تواند به جلوگیری از ورم شکم کمک کند.

درمان دارویی ورم شکم

درمان ورم شکم بسته به علت اصلی آن متفاوت است و امکان دارد پزشک شما داروهای متفاوتی برای شما تجویز کند. برخی از داروهای معمول شامل موارد زیر هستند:

• آنتی‌بیوتیک‌ها: اگر علت ورم شکم و معده عفونت باشد، پزشک ممکن است آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند کلاریترومایسین و آموکسی‌سیلین تجویز کند.
• آنتی‌اسیدها: برای خنثی کردن اسید معده و کاهش التهاب، داروهایی مانند منیزیم هیدروکساید یا همان شیر منیزی مفید هستند.
• مسدودکننده‌های هیستامین نوع ۲ (H2 Blockers): این داروها برای کاهش عملکرد هیستامین و کاهش اسید معده استفاده می‌شوند. پرمصرف‌ترین داروی این دسته فاموتیدین است.
• داروهای مهارکننده پمپ پروتون (PPIs): این داروها برای کاهش تولید اسید معده و درمان گاستریت مؤثر هستند. از داروهای این دسته می‌توان به پنتوپرازول و اومپرازول اشاره کرد.

سخن پایانی

ورم شکم معمولاً درپی عوامل مختلفی مانند عفونت‌های باکتریایی، مصرف برخی داروها یا استرس ایجاد می‌شود. این وضعیت می‌تواند با علائمی نظیر درد، نفخ و ناراحتی‌های گوارشی همراه باشد. برای تشخیص دقیق این مشکل بررسی علائم، انجام آزمایش‌های تشخیصی و در صورت لزوم انجام آندوسکوپی ضروری است.

درمان مؤثر ورم شکم شامل تغییرات در سبک زندگی، اصلاح رژیم غذایی، مصرف داروهای تجویزی و مدیریت استرس است که می‌تواند به بهبود علائم و جلوگیری از عوارض جدی آن کمک کند. همچنین آگاهی از علائم اولیه و توجه به آن‌ها، نقشی کلیدی در کنترل و درمان مؤثر این بیماری ایفا می‌کند.

سؤالات متداول

1. علت اصلی ورم شکم چیست؟

ورم شکم می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد که برخی از رایج‌ترین آن‌ها شامل موارد زیر است:

• تجمع گازهای گوارشی: به‌دلیل خوردن غذاهای نفاخ مانند حبوبات و نوشیدنی‌های گازدار
• یبوست: به‌علت کاهش حرکت روده‌ها
• تغییرات هورمونی: به‌ویژه در دوران قاعدگی یا بارداری
• مشکلات گوارشی: مانند سندروم روده تحریک‌پذیر و سوء هاضمه

2. چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر ورم شکم همراه با علائم زیر باشد، بهتر است به پزشک مراجعه کنید:

• درد شدید یا مداوم شکم
• کاهش وزن ناگهانی و بدون علت
• وجود خون در مدفوع
• تغییر رنگ مدفوع
• ورم مداوم که بیش از چند روز طول بکشد.

3. آیا ورم شکم می‌تواند نشانه بیماری جدی باشد؟

در بیشتر موارد، ورم شکم به دلیل عوامل معمولی و غیرجدی مانند گاز یا یبوست ایجاد می‌شود؛ اما گاهی ممکن است نشان‌دهنده مشکلات جدی‌تر مانند بیماری‌های التهابی روده (IBD)، انسداد روده، سرطان‌های گوارشی و بیماری کبدی یا نارسایی کلیوی باشد.

4. چه غذاهایی باعث افزایش یا کاهش ورم شکم می‌شوند؟

ماست پروبیوتیک برای بهبود فلور روده، زنجبیل برای کاهش التهاب و گاز و سبزیجات کم‌فیبر مانند خیار و کدو برای ورم شکم مفید هستند.

نویسنده: مریم خمیسی

ناظر علمی: دکتر علی سالاری تبار و امیرحسین ملک زاده